تفرشِ  امروز-شهر من افتخار من

گروه فرهنگی- حمید نظیری آستانه:
اگرچه بیشتر مخاطبان گرانقدر با آثار تاریخی و گردشگاه های شهرها و روستاهای استان مرکزی آشنایی نسبی دارند و بی شمار بناهای تاریخی، چشمه های طبیعی و سراب ها، گلخانه ها و خانه های تاریخی و موزه ها، مکان خوبی برای گردشگری در ایام نوروز و معرفی استان عزیزمان به میهمانان و مسافران نوروزی اند، اما حسب خواست تعدادی از دوستان و علاقمندان به طبیعت، چند آدرس کمتر شناخته شده و دنج تر را که با خودروهای سواری شخصی به راحتی قابل دسترسی اند و یک برنامه تفریحی گردشگری روزانه را در اختیارتان قرار می دهند ارائه می کنم. امیدوارم در فرصت مناسب تعطیلات نوروز 92 حتما سری به این آدرس و طبیعت شگرفشان بزنید. برای سهولت بهتر شما گرامیان آدرس ها را از مبدا شهر اراک ارائه کرده ام.
آدرس اول: رودبار تفرش:
ابتدا از اراک به فرمهین و سپس در جاده آسفالت خروجی از غرب فرمهین در جاده فرمهین- کمیجان تا مرکز بخش روستای بزرگ «خنجین» را طی کنید. با عبور از داخل خنجین، سراغ روستای گورچان را بگیرید. گورچان زیستگاه اقوام کهن استان مرکزی و یکی از پایگاه های مهم زبان پهلوی میانه ایران یعنی زبان «تاتی» است که مردم مهمان نوازی هم دارد. از روستای گورچان سراغ روستای کسرآصف و «دره چوگان» را بگیرید تا انتهای دره زیبای چوگان (که یک جاده زیبا در دره ای پر درخت و آبدار را نشانتان می دهد) جاده آسفالت و با کیفیت است و دره چوگان از اراک 5/1 ساعت بیشتر فاصله ندارد. می توانید همین چوگان زیبا را به سوی شمال شرق نیم ساعت ادامه دهید تا به قزل قاش و حاشیه رود زیبای «قره چای» برسید. قزلقاش و روستاهای اطرافش محل زندگی اهالی عزیز ایل شاهسون ساوه اند که موسیقی (ساز چگور) و خصوصیات فرهنگی ویژه ای برای نوروز دارند.
اما مسیر پیشنهادی من به شما برای رسیدن به رودخانه قره چای جز این است. از چوگان به کسرآصف بیایید. از روستای کسرآصف و از طریق یک راه خاکی بین روستایی به سمت «قوشه خانه» یا خانه قوش (شاهین) بروید. نگارنده این جاده خاکی را دوبار با خودروهای سواری پراید و پژو طی کرده و مسیر خلوت، امن و زیبایی است. قوشه خانه روستای کوچکی است که برای عکاسی هم مناظر خوبی دارد. نان محلی، فتیر و شاته های خوبی هم دارد. از قوشه خانه به فاصله 15 دقیقه رو به شمال شرق ادامه دهید تا به دو روستای زیبای کوره و وسمق برسید. این دو روستا بر کرانه رودخانه دائمی و زیبای «قره چای» پهلو زده اند. قره چای همان رودخانه عزیزی است که از پل دوآب شازند و بخش شراء و شهر خنداب گذر کرده و با عبور از رودبار تفرش به سد ساوه می ریزد. قره چای در این رودبار تفرش «زنده زایی» و دوباره زایی می کند. یعنی در بستر رودخانه چشمه های دائمی هست که دوباره آب آن را زاید می کند.
سمت شرق روستاهای کوره و وسمق سراغ «پل دختر» را بگیرید. این پل زیبای ساسانی، بنای مهمی است که بسیار ناشناخته و کمتر معرفی شده است. بقایای یک پل بزرگ سنگی مربوط به دوره ساسانی و با نام آشنای پل دختر! نزدیک پل، یک میل راهنمای سنگی هم برای نشان دادن پل به مسافران گذرنده از این دشت وجود داشته و بقایای آن دیده می شود.
حاشیه قره چای زیبا را از کوره و وسمق به سمت غرب برای رسیدن به روستای «آقچه قلعه» طی کنید. در این مسیر از روستاهای کوچکی مثل «هفتیان»، «قره جاقیه» و «بابکلو» گذر خواهید کرد. آقچه قلعه یک ویژگی طبیعی جالب دارد و آن، سفید بودن خاکش است. درو دیوار خانه ها و رنگ کوچه ها، نوعی خاک روشن را نشان می دهد. آقچه قلعه چند جای بکر و جذاب برای ماهی گیری در قره چای دارد. با مردم مهمان نواز آن خوش و بش کنید. زبانشان ترکی است و ساز چگور و موسیقی شاهسون ها را هم دارند. آبشار زیبایی هم دارد که بارها آن را در تصاویر مستند «رودخانه قره چای» نشان داده ام.
حاشیه رودخانه در آقچه قلعه و خواسته نزدیک «بابکلو» محل های مناسبی برای ماهیگیری و عصرانه خوردن دارد. در انتهای این گردش، دو راه برای بازگشت پیشنهاد می کنم. یا از آقچه قلعه، از طریق یک راه خاکی و روستایی به سمت جنوب خود را به روستای باستانی «وفس» کمیجان برسانید و یا از آقچه قلعه با فاصله ده دقیقه ای به سمت شمال بروید تا به شهر نوبران ساوه برسید. از نوبران به ساوه، همدان و... جاده آسفالت داریم.
آدرس دوم: از تفرش تا سد ساوه:
اگر نوشته «این تفرش عزیز» همین جریده را خوانده باشید در آن به روستاها و ییلاق های مصفای اطراف تفرش اشاره کرده ام. علاوه بر خود شهر تفرش که می تواند مقصد خوبی برای گردشگری نوروزی باشد، می توان به تعداد زیاد ییلاق های روستایی اش هم اشاره کرد که از آن میان یک مسیر فرعی و یک مسیر اصلی را معرفی می کنم.
از مرکز شهر تفرش و محله «یکوبار» و «بازار» که عبور کنیم با گذر از روستا- محله دادمرز تفرش به کمربندی شمالی این شهر می رسیم. جاده کمربندی بعد از دادمرز به دو راهی می رسد سمت غرب به نقوسان و دل آرام می رود و جاده شمالی هم با عبور از کوه های مرتفع شمال تفرش، به خرازان می رود.
ابتدا مسیر نقوسان را معرفی می کنم. از تفرش با فاصله کمی در حدود 15 دقیقه رو به غرب می توانید به روستای زیبا و خوش آب و هوای «دل آرام» (طراران قدیم) برسید که در انبوه باغ های میوه و گردو و صدای پرنده و جویبار، بسیار دیدنی است. این روستای گردشگری خانه های قدیمی جالبی (همچون خانه پارسا) هم دارد. آسفالت دل آرام را باز هم به مدت 10 دقیقه رو به غرب ادامه دهید تا به روستای بزرگ و زیبای «نقوسان» برسید. این نقوسان هم پرجاذبه و خوش آب و هوا است. مناظر زیبایی برای عکاسی دارد و خانه های ویلایی جالبی در ان ساخته اند. اما مسیر پیشنهادی ما از کمربندی شمالی تفرش با گذر از یک گردنه سخت کوهستانی و رسیدن به روستای خرازان شروع می شود. تمامی مسیر پیشنهادی دارای جاده آسفالت با کیفیت و خلوتی است و عبور از گردنه خرازان برای علاقمندان به رانندگی در کوهستان و جاده های پیچ دار، جذاب است.
روستای زیبای خرازان را به سمت شمال ادامه دهید تا با عبور از خط الراس کوه های مرتفع و پر هیبت شمال تفرش، از کنار"ابره در" خود را به روستای بزرگ و باستانی"خانک"برسانید. خانک حدود 30 دقیقه با تفرش فاصله دارد. در و دیوار آن از نوعی خاک سیاه(تیره) رنگ تشکیل شده و برعکس روستای "آقچه قلعه" که سفید بود،خاکی تیره رنگ و چشم نواز دارد. از خانک جاده را حدود 10 دقیقه دیگر به سمت شمال ادامه دهیدتا به " کندژ"(یا کهندج)برسید.کندژ هم روستایی ییلاقی، کهن و فرهنگ پرور است. اهالی مهمان نوازی داردو موسیقی و آداب و رسوم ویژه هم دارد.کندژ هم در مسیر شمال با کمی فاصله به " جلایر "می رسد. جلایر از روستاهای ساوه است و بر کرانه"قره چای" بزرگ قرار گرفته است. قلمستانهای جلایر مصفاست و حاشیه رودخانه آن محل های مناسبی برای ماهیگیری و کمپینگ دارد.چند رشته کوه جالب در اطراف جلایر وجود دارد که رنگ بندی و ارتفاع های مختلفی دارندو پدیده های ریخت شناسی و زمین شناسی جالبی برای عکاسی دارند. از جلایر کم کم قره چای وارد دریاچه"سد الغدیر ساوه" می شود و با عمق گرفتن آب، هیمنه دریاچه سد دیده می شود. روستای جلایر به فاصله 15 دقیقه به سمت شرق به ساحل مصفای دریاچه سد ساوه می رسد. ساحل جنوبی این دریاچه محل مناسبی برای چادر زدن،شب خوابی و ماهیگیری است.
دریاچه برای قایقرانی با قایق های سبک بادی و پدالی هم مناسب است و مقصد خوبی برای گردشگری روزانه اهالی استان مرکزی و میهمانان ایشان است.
از این نقطه انتهایی مسیر هم می توانید با فاصله 30 دقیقه ای به شهر ساوه برسید و یا با بازگشت از جاده آسفالت و طی شده تا به سد، دوباره خود را به تفرش برسانید.
مطالب این نوشته طولانی شد اما بی اغراق می توان چندین نمونه دیگر اینچنینی آدرس آورد تا برای گردش بهاری خود و میهمانانتان بهانه نداشته باشید و راهی استان گردی شوید. مسیرهایی مثل روستاهای دره و دشت های جاسب دلیجان، گردنه ها و دره های اطراف سد کمال صالح شازند، ماهیگیری در سد عباس آباد خمین، کوه قرق در و دره های اطراف شهر تاریخی آستانه، دره سماخلی و وخنداب، روستاهای تاریخی بخش خرقان ساوه و زرندیه و...از این نمونه هایند که معرفی مسیرهای گردشگری آنها فرصت دیگری می طلبد. امیدوارم عکس ها و گزارش های شما از این مناطق بکر و کمتر شناخته شده، زینت شماره های بعدی این هفته نامه گردد.

---------------------------------------------------------------------------------------

ترکیب موزون زیبایی و شکوه، در گستره ای از تاریخ و تمدن خوشنام، زیستگاهی آئینی و کهن را بر تختگاهی از آب و هوای خوش پدید آورده که نامش «تفرش» است. مگر در چند نقطه از ایران زیبا چنین مجموعه نازدانه ای از جمیع خوبی ها و زیبایی ها در قامتی از یک شهر پدید آمده؟ و اینگونه است که تفرش «یکدانه و دردانه» است.
تفرش کاسه ای طبیعی و محصور در کوه هاست که همین حصار طبیعی، آن را از هجوم فرهنگ های غالب مصون داشته تا تفرش اصالت و ارزش را زیبنده تمدن مردمان هنر پرورش کند. دسترسی به تفرش از طریق گدارها و گردنه ها ممکن است. گردنه نقره کمر از جنوب، گردنه گیان از شرق؛ گردنه سرآبادان از شمال شرق، گردنه خرازان از شمال، گردنه تراران از شمال غرب و گدار از غرب، با پیچ و خم و هیمنه ای کوهستانی، همین دسترسی را ممکن می کنند.
بنای آغازین شهر تفرش گسترده از روستاهایی بسیار قدیمی همچون «فم» و «ترخوران» است. چنانکه «حسن قمی» نویسنده معزز کتاب «تاریخ قم» در قرن سه هجری، از این دو روستا نام برده است. وجود منابع آب غنی، هوای ملایم و معتدل و زمین حاصلخیز، همراه با غنای طبیعت و مزارعی سرشار از گل های وحشی، کندوهای عسل، باغ های میوه و خصوصاً گردو، تفرش را دیدنی و زیبا نموده است. شکوفه زارهای مصفای تفرش در بهار را در هیچ کجای ایران ندیده ام و بهارش افسونگر و رازدار است و ندیدن بهار تفرش حسرتی به اندازه یک عمر!
موقعیت طبیعی ویژه منطقه تفرش، سبب پدید آمدن ییلاق های مصفایی در اطراف شهر شده که رابطه پیشه ای و قومی این مناطق در رونق و اعتبار گذشته شهر تا به امروز عاملی اثرگذار بوده است.
روستاهای ییلاقی طا، دل آرام، نقوسان، سرآبادان، نویس، ابره در، خرازان، کندج، خانک، جلایر و حدود بیست نمونه دیگر مثل این ها، همگی با صفا، خوش هوا، آب دار، برخوردار از صدای پرنده، خانه ها و معماری زیبا، باغ های بزرگ و تمیز و آب خنک و شیرین هستند که خوشبختانه در سال های اخیر ساخت ویلاهای زیبا در آنها و اقامت بهاره و تابستانه فرزندان کوچ کرده آنها رونق گرفته است و مناطقی جذاب برای گردش و تفریح در طبیعتند.
گونه ای از معماری مرتبط با باغ ها شامل خانه باغ و کوشک در تفرش و روستاهایش به وفور دیده می شود که از دوران صفویه (همچون کوشک های روستای تاریخی دل آرام) تا به اکنون قابل تمایزند.
از آنجا که آب مهمترین عنصر در مکان یابی و گسترش شهرهای فلات ایران بوده، در تفرش نیز گسترش روستاهای آغازین شهر و تاثیر کالبدی بافت محله های شهر تاریخی، در ارتباط نزدیک با آب است و شاید به همین دلیل تفرش را دیار «آب و آئین» می دانند. استاد گرانقدر جناب دکتر «محمد میرشکرایی» از نخبگان تفرشی که سالها ریاست پژوهشکده مردم شناسی ایران را به عهده داشتند، در کتاب مهم و شریف خود «انسان و آب در ایران» ضمن بررسی رویکرد آئینی ایرانی ها به آب از هزاره های دور تا دوره معاصر، تعداد زیادی از فرهنگ ها و رسوم و نمایش ها و نشانه های توجه آئینی مردم فرهنگ پرور «تفرش» به آب را روایت کرده اند و آن کتاب بیشتر از هرجای دیگر ایران عزیز، روایتگر غنای فرهنگی اهالی تفرش است و در آن نمایش های آئینی خاصی مثل کوسه گردی و چمچه گلین (عروس چمچه) و انواع مراسم بارانخواهی به تفصیل معرفی شده اند.
خانه های محله های قدیمی تفرش (مثل محله های فم و خلچان) در امتداد مسیر آب و شیب طبیعی آن ساخته شده اند و همگی با دریچه ای از جوی آب وسط کوچه، سهم بر می دارند تا آب را به آب انبار و گودال باغچه های مصفای خانه های درونگرای خود مهمان کنند و با هم نوایی خانه و درخت، سایه ساری نشستنی و قابل زندگی پدید آرند.
این خانه ها ایوان رو به حیاط دارند که عموماً ستون های چوبی و سقف های چوبی منقوش دارند. از انواع تزئینات چوبی نرده ها و تیرپوش ها و در و پنجره های منقوش و اروسی چوبی تا تزئیناتی آجری و خشتی و گل اندازهای سفالی و آجری به وفور در خانه های تفرش دیده می شود. در خانه های بزرگتر تفرش، اتاق ها با استقرار در دو سوی شمالی و جنوبی حیاط، الگوی زیبای تابستان نشین و زمستان نشین را نشان داده اند. خانه میرپنج ها، خانه ضیایی، خانه میرزایی و... نمونه هایی از این دردانه هایند.
گل سرسبد بناهای تاریخی این بافت، مسجد سلجوقی «ششناو» است. در کنار درخت چنار کهنسال و مظهر قنات امام حسن عسگری (ع). در نوشته هفته آینده به این مسجد زیبا خواهم پرداخت اما مرادم از آن، معرفی آب قنات ششناو بود که در پای این مسجد و چنار کهن آن، با تقسیم آب به وسیله شش ناوه هم اندازه، آب را به طور مساوی به محله های پشت مسجد و در امتداد جوی ها قسمت کرده اند و مسجد تاریخی تفرش به اعتبار همین نظام تقسیم آب و با نگاه ویژه به نقش و جایگاه آب، به نام «ششناو» خوانده می شود.
گاهی در کنار جوی های آب و سرگذرها، نمازخانه های کوچکی با خشت و چوب ساخته شده که امروزه از مقاصد گردشگری این شهر نازنینند. بافت شهر تفرش علاوه بر این ها ده ها نمونه ارزشمند دیگر هم دارد همچون: تکیه ششناو، مناره سلجوقی، تکیه خلچان، تکیه زاغرم، بقعه امامزاده محمد فم، بقعه ابوالعلی، مقبره پروفسور حسابی، بازار، بادگیرها، آب انبار بلور، حمام فم، قلعه و... که در نوشته بعد همین مجموعه به این نازدانه ها هم خواهیم پرداخت.
تفرش مهد تعزیه ایران و از خواستگاه های مهم این هنر آئینی ایرانی است. بسیاری از تعزیه خوانان مشهور قاجار و تکیه دولت همچون مرحوم غفاری و انبوه امام خوان ها و شمرخوان های خوش صدا و ماهر تعزیه ایران اهل تفرش بوده اند که خوشبختانه اکنون نیز بزرگانی چون «رضا حیدری» این هنر مهم را با نام تفرش مزین کرده اند. در کهک، بازرجان، کوهین و تکیه های تفرش و بی شمار روستاها و تکیه هایشان، مدارک معماری و فرهنگی این ادعا قابل دیدن و بررسی اند. نگارنده در ایام سوگواری ماه های محرم و صفر بارها در تکیه های شهر و روستایی تفرش شاهد نفوذ عمیق هنر تعزیه در طبقات مختلف مردم بوده که به محض آغاز تعزیه، اشعار متن نسخه ها را پا به پای تعزیه خوانان از حفظ می خوانده اند! وجود این همه تکیه تاریخی روباز و سقف دار با ساختار معماری بومی این ناحیه خود دلیل مهمی از توجه ویژه و نفوذ این هنر در قلب ساختار فرهنگی و آئینی این دیار است و شایسته معرفی مطلوب و انعکاس پرشورتر در رسانه هاست.
ظرف این نوشته کوچک از بیان خصوصیات مهم تفرش به تمامی، عاجر است. مثلا در مورد بی شمار نامداران و مشاهیر تفرش، چگونه و از کجا آغاز کنیم؟ چگونه است که این جغرافیای مرموز این همه در پرورش و تربیت نخبگان و گرامیان این سرزمین خوش حاصل بوده است؟ تفرش به اندازه همه ایران بزرگ زاده و فرهیخته و دانشمند تحویل داده است که در کتب تذکره، رجال نامه ها، تاریخ ادبیات و علوم، دایره المعارف و... بخش مهم و پرحجمی را به خود اختصاص داده اند. از پروفسور حسابی، سحاب، مصدق، نکیسای تفرشی، فروغ فرخزاد، دکتر پارسا و فرزندانش، تا بی شمار هنرمندان و نام آوران معاصر همچون مرتضی احمدی و آزیتا حاجیان (بزرگان بازیگری تئاتر و سینما) و... در طول هزاره ها، زاده و پرورده این دیار عزیزند که همگی آنها به تفرش و زاده شدن در آن مفتخر بوده اند. بیائید تفرش را «عزیز» بداریم و برایش بیشتر تلاش کنیم. تفرش هم مردمان شایسته ای دارد و هم بوم و بر و جغرافیا و طبیعت منحصر به فردی. تفرش اما، همچون سایر شهرهای این استان دوست داشتنی «مظلوم» است و نیاز مبرمی به معرفی و تبلیغ دارد. اگر به آثار تاریخی و بافت کهن تفرش اهمیت دهیم و با معماری بی هویت و نازیبای مهندسان امروزی به چهره آن ناخن نکشیم و به موازات آن در رسانه ها و مطبوعات و نوشته ها و فضاهای مجازی و اینترنتی به خوبی معرفی اش کنیم، قابلیت آن را دارد که با جلب گردشگران داخلی و خارجی، رونق بهتری پیدا کند و مردمانش نفع مناسبی برند از داستان شیرین «این تفرش عزیز» باز هم خواهیم نوشت.

منبع : نشریه وقایع استان